Ministerstwo Sprawiedliwości przedstawia pięć priorytetowych kwestii do rozpatrzenia przez Sejm podczas jesiennej sesji
Ministerstwo Sprawiedliwości przedstawia pięć priorytetowych kwestii do rozpatrzenia przez Sejm podczas jesiennej sesji
„Ministerstwo Sprawiedliwości przedkłada na jesienną sesję Sejmu pięć inicjatyw ustawodawczych, które miałyby zapewnić: bezpieczniejsze państwo, silniejszą ochronę osób najbardziej wrażliwych społecznie oraz system prawny, który ma skutecznie chronić prawa człowieka i gwarantować rzeczywistą sprawiedliwość” – twierdzi minister sprawiedliwości Rita Tamašunienė.
Surowsza odpowiedzialność karna za działania skierowane przeciwko Litwie
W obliczu wzrostu napięć geopolitycznych w regionie Litwa podejmuje dodatkowe środki prawne w celu wzmocnienia bezpieczeństwa narodowego. W związku z rozpoczętą 24 lutego 2022 r. przez rosję pełnoskalową inwazją na Ukrainę oraz rosnącymi zagrożeniami hybrydowymi proponowana jest gruntowna aktualizacja przepisów prawa karnego.
Celem jest zapewnienie, by litewski system prawny był gotowy do reagowania na ataki hybrydowe, działalność zagranicznych służb wywiadowczych oraz inne działania skierowane przeciwko interesom państwa, tak aby osoby występujące w interesie państw wrogich nie mogły uniknąć odpowiedzialności karnej wskutek luk w obowiązujących przepisach prawnych.
Jednym z celów proponowanych zmian jest wyraźne ustanowienie odpowiedzialności karnej za bezprawny udział obywateli Litwy w konfliktach zbrojnych toczących się za granicą, o ile konflikty te byłyby skierowane przeciwko niepodległości, integralności terytorialnej lub porządkowi konstytucyjnemu innego państwa, albo były niezgodne z międzynarodowymi zobowiązaniami Litwy.
Proponuje się również kryminalizację udziału w działaniach organizowanych za granicą, które stanowią zagrożenie dla przedsiębiorstw ważnych dla bezpieczeństwa narodowego Litwy lub infrastruktury o znaczeniu strategicznym. Jest to również reakcja na incydenty z lat 2024–2025 w wyłącznej strefie ekonomicznej Morza Bałtyckiego, kiedy to doszło do uszkodzenia kabli morskich i rurociągów. Zgodnie z obecnie obowiązującymi przepisami pociągnięcie do odpowiedzialności za podobne czyny popełnione poza terytorium Litwy jest ograniczone, nawet jeśli są one skierowane przeciwko bezpieczeństwu narodowemu kraju.
W projektach ustaw proponuje się również wprowadzenie odpowiedzialności karnej za bezprawny udział w działalności zagranicznych służb wywiadowczych lub służb bezpieczeństwa, wykonywanie ich poleceń lub zadań skierowanych przeciwko Republice Litewskiej, a także za działania dywersyjne – zniszczenie, uszkodzenie lub inną szkodę wyrządzoną w infrastrukturze strategicznej lub ważnej, a także zakłócanie działalności przedsiębiorstw mających znaczenie dla bezpieczeństwa narodowego.
Skuteczniejsza ochrona nieletnich przed powtarzającą się przemocą i innymi szkodami
Propozycje Ministerstwa Sprawiedliwości mają na celu wzmocnienie ochrony nieletnich przed powtarzającą się przemocą, oddziaływaniem psychologicznym i potencjalną krzywdą w przypadkach, gdy osoby skazane za przestępstwa z użyciem przemocy wobec nieletnich odbywają karę pozbawienia wolności.
Obowiązujące obecnie przepisy prawne w sposób jednoznaczny nie regulują wymiany informacji między zakładami karnymi a Państwową Służbą Ochrony Praw Dziecka i Adopcji na temat osób skazanych za przestępstwa z użyciem przemocy wobec nieletnich. W związku z tym instytucjom trudniej jest w czas ocenić ryzyko, koordynować działania i stosować środki zapobiegawcze niezbędne do zapewnienia bezpieczeństwa dzieci.
Praktyka pokazuje, że część skazanych utrzymuje kontakty z członkami rodziny i poszkodowanymi nieletnimi, choć mogą one powodować dodatkową krzywdę emocjonalną, wywierać presję lub utrudniać dziecku odzyskanie poczucia bezpieczeństwa. Obecnie karę pozbawienia wolności odbywa około 170 osób skazanych za przestępstwa seksualne wobec nieletnich, z czego około 60 – za przestępstwa wobec własnych dzieci.
Planowane jest bardziej klarowne uregulowanie współpracy między instytucjami oraz zapewnienie, by Państwowa Służba Ochrony Praw Dziecka i Adopcji w czas otrzymywała informacje o takich skazanych, a także stworzenie warunków do szybszej oceny zagrożeń dla dzieci i podjęcia niezbędnych środków ochronnych.
W ramach zmian w ustawach proponuje się również wprowadzenie dodatkowych ograniczeń dla skazanych odbywających karę pozbawienia wolności za przestępstwa z użyciem przemocy wobec nieletnich. Obowiązywałby zakaz utrzymywania przez nich jakichkolwiek kontaktów z poszkodowanymi nieletnimi oraz innymi osobami nieletnimi. Przewidziano również surowsze warunki dotyczące krótkotrwałych przepustek.
We wszystkich przypadkach opuszczania przez skazanych zakładu karnego, byłby stosowany nadzór elektroniczny. Ponadto rozszerzone zostałyby możliwości funkcjonariuszy w zakresie kontroli zachowania tych osób poza zakładem karnym.
Oczekuje się, że nowe przepisy zmniejszą ryzyko ponownej przemocy, pomogą ochronić nieletnich przed ewentualną presją psychiczną, wzmocnią politykę prewencyjną oraz przyczynią się do zwiększenia zaufania społeczeństwa do systemu prawnego.
Wyższe odszkodowania dla ofiar przestępstw z użyciem przemocy, zwłaszcza dla nieletnich
Ministerstwo Sprawiedliwości proponuje zwiększenie wypłacanych przez państwo odszkodowań za szkody niematerialne oraz umożliwienie finansowania z Funduszu na Rzecz Ofiar Przestępstw pomocy prawnej dla poszkodowanych oraz specjalistycznych szkoleń dla adwokatów pracujących z najbardziej wrażliwymi ofiarami, przede wszystkim nieletnich oraz ofiar przestępstw seksualnych.
Ujawnione ostatnio przypadki przemocy seksualnej wobec nieletnich po raz kolejny pokazały, że samo przeprowadzenie śledztwa i pociągnięcie sprawców do odpowiedzialności nie wystarczy. Obowiązkiem państwa jest zadbanie również o osobę, która padła ofiarą przestępstwa. Szczególnie jeśli ofiarą jest dziecko, powinno ono otrzymać wykwalifikowaną pomoc prawną, być reprezentowane przez specjalistę przygotowanego do prowadzenia takich spraw, a odszkodowanie przyznawane przez państwo powinno w bardziej adekwatny sposób odzwierciedlać doznaną krzywdę.
W latach 2020–2025 dochody Funduszu na Rzecz Ofiar Przestępstw wzrosły ponad czterokrotnie – z około 0,95 mln do 4 mln EUR. Pod koniec 2025 r. było około 3,7 mln EUR niewykorzystanych środków. Dlatego proponowane zmiany nie będą wymagały dodatkowych nakładów z budżetu państwa.
Obecnie środki z Funduszu na Rzecz Ofiar Przestępstw są wykorzystywane głównie do rekompensowania szkód spowodowanych przestępstwami z użyciem przemocy. Ministerstwo Sprawiedliwości apeluje, aby część środków Funduszu przeznaczyć również na finansowanie dodatkowej pomocy prawnej dla osób poszkodowanych w wyniku przestępstw z użyciem przemocy w sprawach karnych i cywilnych.
Proponuje się również, aby z Funduszu finansować specjalistyczne szkolenia i podnoszenie kwalifikacji adwokatów udzielających pomocy prawnej gwarantowanej przez państwo. Szczególną uwagę należy poświęcić przygotowaniu adwokatów do reprezentowania nieletnich, ofiar przestępstw seksualnych oraz innych poszkodowanych wymagających specjalnej ochrony.
Dla dziecka, które doświadczyło przemocy seksualnej, samo zetknięcie się z systemem prawnym może być bardzo trudne. Dlatego ważne jest nie tylko to, aby państwo wyznaczyło adwokata, ale także to, aby adwokat ten był przygotowany do pracy z wrażliwym poszkodowanym, rozumiał specyfikę takich spraw i potrafił odpowiednio bronić jego interesów. Proponowane jest stworzenie warunków finansowych umożliwiających taką specjalizację.
Ministerstwo postuluje również podwyższenie maksymalnych kwot odszkodowań za szkody niematerialne wypłacanych przez państwo bezpośrednio osobom, które padły ofiarą przestępstw z użyciem przemocy.
W przypadku gdy przestępstwo z użyciem przemocy powoduje poważny uszczerbek na zdrowiu ofiary lub gdy przestępstwem zostaje wyrządzona szkoda nieletniemu, maksymalna kwota odszkodowania zostałaby podwyższona ze 100 do 110 BSI (BSI (podstawowe świadczenie socjalne) = 74 EUR), tj. do 8 140 EUR. W przypadku gdy przestępstwo z użyciem przemocy powoduje nieznaczny uszczerbek na zdrowiu małoletniego lub wyrządza mu ból fizyczny, maksymalna kwota odszkodowania wzrosłaby z 50 do 60 BSI, tj. do 4 440 EUR.
Według oceny ministerstwa wyższe odszkodowania lepiej odzwierciedlałyby fizyczne, psychiczne i społeczne skutki przestępstw, które w przypadku najbardziej wrażliwych ofiar mogą mieć charakter długotrwały.
Rozpatrywanie sporów administracyjnych na etapie postępowania przygotowawczego bardziej korzystne dla obywatela
Projekty nowelizacji ustawy o postępowaniu administracyjnym oraz ustaw powiązanych, przygotowane przez Ministerstwo Sprawiedliwości, mają na celu zapewnienie skutecznej ochrony naruszonych praw osób zarówno na drodze sądowej, jak i pozasądowej, a także promowanie rozwoju i dostępności dla wnioskodawców pozasądowego rozstrzygania sporów administracyjnych, przy jednoczesnym zmniejszeniu obciążenia pracą sądów administracyjnych.
Przewidywane jest rozszerzenie kompetencji Komisji Sporów Podatkowych poprzez powierzenie jej rozpatrywania w trybie przedsądowym sporów dotyczących zaległości w opłatach za gospodarkę odpadami komunalnymi i innymi odpadami powstającymi w gospodarstwach domowych.
Proponuje się również uproszczenie procedury rozpatrywania sporów dotyczących opłat lub ulg ustalonych dla posiadaczy odpadów w związku z ich zagospodarowaniem. Posiadacze odpadów mieliby do wyboru – albo decyzję administratora systemu gospodarowania odpadami komunalnymi najpierw zaskarżyć przed organem wykonawczym samorządu, albo wystąpić bezpośrednio do Komisji Sporów Podatkowych.
Przewidywane jest, że rozpatrywanie spraw przez Komisję Sporów Podatkowych będzie miało mniej formalny charakter niż w sądzie i stworzy mieszkańcom warunki do uniknięcia długotrwałych postępowań sądowych. Oczekiwane jest również, że zmiany te pozwolą zoptymalizować rosnące obciążenie pracą sądów administracyjnych oraz stworzą warunki do sprawniejszego i bardziej jakościowego rozpatrywania spraw toczących się przed sądami, ze szczególnym uwzględnieniem spraw skomplikowanych.
Ponadto projekty ustaw mają na celu zapewnienie obywatelom lepszych możliwości odpowiedniego przygotowania się do prowadzenia sporów dotyczących decyzji administracyjnych wydanych przez organy państwowe lub samorządowe, dlatego postuluje się o wydłużenie z jednego do dwóch miesięcy terminu na wniesienie odwołania od decyzji.
Oczekiwane jest, że dłuższy termin pozwoli mieszkańcom na lepsze przygotowanie skarg i skuteczniejszą obronę swoich praw przed organami przedsądowymi – litewską Komisją Sporów Administracyjnych oraz Komisją Sporów Podatkowych, lub sądem.
Surowsza odpowiedzialność za systematyczne kradzieże w centrach handlowych
Ministerstwo Sprawiedliwości proponuje zaostrzenie odpowiedzialności za systematyczne kradzieże oraz podjęcie dodatkowych środków w celu zapobiegania zorganizowanym drobnym kradzieżom.
W chwili obecnej za drobne kradzieże, w których wartość skradzionego mienia nie przekracza 150 EUR, przewidziana jest odpowiedzialność administracyjna – grzywna w wysokości od 90 do 400 EUR. Jednak w latach 2020–2025 odnotowano wyjątkowo duży wzrost liczby takich kradzieży, a zdecydowana większość z nich miała miejsce w placówkach handlowych.
Według danych Litewskiego Stowarzyszenia Przedsiębiorstw Handlowych, obejmujących wyłącznie członków stowarzyszenia, w 2020 r. odnotowano 15 213 kradzieży, a szkody wyniosły 777 tys. euro. W 2024 r. liczba ta wzrosła do 37 647 kradzieży, a szkody osiągnęły 3,2 mln EUR. Szersze badanie całego sektora handlowego wykazało, że łączne szkody wzrosły z 10 mln EUR w 2022 r. do 21 mln EUR w 2023 r.
Obecnie stosowana odpowiedzialność administracyjna często okazuje się nieskuteczna w przypadku osób, które dopuszczają się systematycznych kradzieży i działają w dobrze zorganizowanych grupach. W takich przypadkach egzekucja grzywny staje się kłopotliwa, ponieważ osoby często nie posiadają i nie zamierzają posiadać legalnych dochodów, do których można by skierować egzekucję przymusową.
W ciągu ostatnich dwóch lat prawie 1 000 osób zostało ukaranych 10 lub więcej razy za drobne kradzieże. Spośród nich 1 osoba popełniła ponad 300 drobnych kradzieży, 2 osoby – ponad 200, a 24 osoby – ponad 100 kradzieży.
Planowane jest również wprowadzenie nowego środka administracyjnego – zakazu przebywania w miejscach handlu. Środek ten miałby zastosowanie wobec osób, które wielokrotnie dopuściły się drobnych kradzieży, w przypadku gdy nie ma podstaw do stwierdzenia systematyczności lub ciągłości działalności przestępczej. Zakaz obowiązywałby tylko w miejscach handlowych zarządzanych przez tę samą osobę prawną lub fizyczną, a okres jego trwania wyniósłby od miesiąca do dwóch lat.
Więcej wiadomości: 15-09-2026
Powiązane wiadomości:
Minister sprawiedliwości Rita Tamašunienė: Ukraina obiecała wykonać wyroki w sprawie z 13 Stycznia